De sleutel tot vrijheid

Mindfulness gaat in essentie over vrijheid. De vrijheid om te kiezen. De vrijheid om je aandacht te richten. Vrijheid van allerlei invloeden die jou, zonder je daarvan bewust te zijn, een bepaalde kant op sturen. Mindfulness maakt je bewust van die invloeden en geeft daarmee jou het stuur in handen.

Die invloeden kunnen van alles zijn. Opvoeding, politiek, onderwijs, cultuur, gewoonten, relaties, algoritmes, ringtones, je eigen gedachten. Ze sturen je een kant op. Als sociaal en hormonaal bepaald wezen ga je mee met de stroom, vaak zonder je af te vragen of je het er mee eens bent of niet. Zonder te bedenken of wat je doet ook goed voor jou is. Je gaat mee in de kortstondige dopamine kick, de opvattingen van de groep, je ideeën over een relatie. ‘Dit is hoe we het nu eenmaal doen.’ Dat biedt zekerheid.

Zekerheid is een constructie van de mind. De geest zoekt zekerheid in het volgen van een bepaald systeem. Een systeem kan een to-do lijst zijn, een verzameling overtuigingen over de liefde of de cultuur binnen een bedrijf. Houd je aan dat systeem vast, met alle regels die daarbij horen, dan kun je niet vrij zijn. Ook vasthouden aan mindfulness als methode om ‘vrijheid te ervaren’, is vasthouden aan een idee. Een strohalm waar je zekerheid aan ontleent.

‘Zekerheid is een constructie van de mind’

Zekerheid is dus een denkbeeld. Door mindful te zijn en met aandacht te leven, zie je dat alles altijd in beweging is en ieder moment nieuw. Dan zie je ook dat je reacties dat niet zijn, overtuigingen zijn vaak star en oud. Je reacties komen voort uit allerlei systemen die jouw beeld  beïnvloeden over hoe iets zou moeten zijn. Als de werkelijkheid anders is, ontstaat conflict, want je wilt niet wat er wel is. Je drijft mee op de stroom van het systeem in plaats van de stroom van het leven.

Je wilt geen problemen, geen verstoring, dus moet je wel wegrennen of vechten. Let maar eens op hoe vaak je iets niet wilt. Je wilt niet dat het regent, je wilt niet dat de zon zo fel schijnt. Je wilt niet dat je partner overwerkt, je wilt niet dat je kinderen op de bank hangen, je wilt niet dat jouw gras minder groen is dan dat van de buren, je wilt niet achterblijven op je collega’s dus werk je jezelf drie slagen in de rondte om alle ballen hoog te houden, want je wilt niet dat ze vallen… poeh! Ik word al moe als ik het opschrijf. Ook een conflict, want liever ben ik niet moe… Ben ik net lekker aan het schrijven, word ik gestoord door inkomende berichtjes. En ik denk: ‘Wat is dat super irritant!’ Nog een conflict!

Dat kan anders. Stel dat de ringtone klinkt, ik er aandachtig naar luister zonder dat ik er een oordeel (goed of slecht) over vel, dan kan ik verder met schrijven zonder conflict. Het geluid stoort me niet, dus is er geen conflict, dus is er geen wegvloeien van energie. Als dat geen vrijheid is!

Vallende bladeren

De herfst is er. In al haar pracht en kracht heeft ze zich gemeld. Bomen krijgen een rood, oranje of gele gloed, paddenstoelen schieten omhoog, een frisse en stevige wind waait door mijn haren en een stroom van regendruppels spoelt straten schoon en doordrenkt de aarde.

In Amsterdam kijk ik naar de iepen langs de grachten en ik vraag me af: hoe zal het dit jaar verlopen? Welke kleuren krijgen we te zien, voordat de bladeren zich losmaken en vallen? Of vallen ze misschien ineens, door omstandigheden die dit proces versnellen?

Als kind was de herfst mijn favoriete seizoen. Het stadje waar ik woonde heet Oak Park en met haar vele eikenbomen bewoog ik mij dagelijks door een prachtige kleurenspektakel. Nu weet ik niet of het transformerende aspect van de herfst het was, wat mij het meest boeide. Mijn verjaardag valt in oktober, Halloween ook, toch wel twee hoogtepunten in het jaar voor een kind. Daarnaast kan ik mij echter ook een dromerig, wat meer naar binnen gericht, gevoel herinneren dat ik in deze periode van het jaar nog steeds bij mezelf herken.

Het proces van verkleurende en vallende bladeren doet me onwillekeurig denken of er iets is wat ik wil, wat ik mag, wat ik kan, loslaten? Aandacht voor wat er is, betekent ook aandacht voor zaken die ons niet meer dienen. Het loslaten van zorgen, twijfels en negativiteit, ongeacht of dit door situaties, herinneringen, personen of gewoontes komt, is een proces, net als bij de bladeren. Dit proces kan bij ons geleidelijk gaan, datgene wat je los wilt laten verandert als het ware eerst van kleur, voordat je ervan loskomt. Een iets langer proces waarbij je inzichten krijgt in wat jou zo verbindt met datgene waar je afscheid van neemt.

‘Wat je los wilt laten verandert eerst van kleur, voordat je ervan loskomt’

In één keer loslaten kan bij ons ook, net als bij bomen die door (weers)omstandigheden versneld hun blad loslaten, kunnen we plotseling een inzicht hebben waardoor afscheid mogelijk is. Een voorbeeld is radical acceptance: je vermogen om situaties die buiten je controle liggen, zonder oordeel, te accepteren. Je accepteert de werkelijkheid voor wat het is, niet meer of minder. Je hoeft het niet leuk te vinden en er zijn vast emoties bij, maar het gevoel van strijden en/of lijden vermindert meteen omdat je de realiteit accepteert.

Hmm. Als ik dit zo beschrijf zie ik in hoe makkelijk de bomen het eigenlijk hebben! Verkleurd of ineens, bladeren die ze niet nodig hebben, laten ze gewoon los en daarmee wordt meer van de boom zichtbaar, stralend en sterk. Mijn voornemen dit najaar: Be like a tree.

In gesprek met… mezelf

Deze zomer werd ik overvallen door een periode van terugkijken, reflecteren en, ik verklap het jullie alvast, van verdergaan. Het was qua weer geen zonnige zomer en mijn stemming paste zich daar ongewild op aan. Soms grijs en grauw met af en toe een zonnige dag ertussen. Een zomer waarin ik intensief met mijzelf in gesprek was.

Het ging over mijn rol in de zeer plotselinge laatste levensfase van mijn moeder, nu drie jaar geleden. Van een gezonde vitale vrouw van 78, die altijd lachend zei dat ze minstens 90 zou worden, werd ze opeens patiënt en binnen korte tijd overleed ze. Dat proces was heftig en overrompelend. Omdat ze in het buitenland woonde, hebben we samen acht intensieve, pijnlijke en tegelijk bijzonder mooie weken gehad. Als ik nu terugkijk naar die tijd zou ik sommige dingen anders hebben willen doen.

De gedachten “Had ik maar…” en “Als ik dit had gedaan, dan…” drongen zich soms terloops, soms nogal dwingend aan mij op. Die gedachten kennen we natuurlijk allemaal. Af en toe gaat over kleine, snelle, dagelijkse besluiten en af en toe kun je ook over grote levensbeslissingen achteraf sterke twijfel hebben.

Deze gedachten impliceren dat het altijd gaat over iets wat geweest is. En we hebben geleerd dat gedane zaken geen keer nemen. ‘Als ik nou…’ en ‘had ik maar…’-uitspraken zijn vaak verbonden met spijt. Een emotie die ook gaat over iets wat in het verleden heeft plaatsgevonden en gepaard kan gaan met verdriet, inkeer, en soms zelfverwijt. Het is een gevoel dat heel lang bij je kan blijven en onder je huid kan gaan zitten.

‘We hebben geleerd dat gedane zaken geen keer nemen’

Wat schiet je nou op met zo’n gedachte?

Terugkijken is voor mij een mogelijkheid om te groeien. Het is vaak een mooi moment om te proberen met compassie naar mijzelf te kijken. Het geeft me ook de kans om zaken recht te zetten ten aanzien van een ander. Gaat het over mijn eigen doen en laten, dan vallen deze mijmeringen in de categorie “je kunt er niets meer aan veranderen”. Ik kan me wel voornemen om het een volgende keer anders te doen, wanneer ik in de toekomst in eenzelfde soort situatie beland. Of dat lukt is nog maar zeer de vraag, want wat zullen op dat moment de omstandigheden, gevoelens en gedachten zijn die mijn beslissing beïnvloeden? Dat weet je nooit.

Want het zijn juist die factoren die grote invloed hebben op een beslissing. In die acht weken voordat mijn moeder doodging, heb ik dat maar al te vaak ervaren. Hoe bewust en vanuit eigen en haar waarden ik ook wilde beslissen, er waren ook dwingende omstandigheden, mensen met andere belangen en daarnaast mijn gevoelens en gedachten waar ik niet omheen kon. En ik kan verschillende momenten in die acht weken aanwijzen waarop ik heel graag anders had willen beslissen. Dan sluit ik mijn ogen om me weer te verplaatsen in dat exacte moment, en dan weet ik dat ik op dat moment niet anders dan die beslissing had kunnen nemen.

Hoe graag je het ook zou willen, er zijn momenten dat er geen tijd is om je eerst heel bewust te worden van al die factoren en dan een hele zorgvuldige afweging te maken. Als je je dat realiseert, dan kan het terugblikken op situaties en besluiten, hoe groot of klein ook, zachter zijn. De spijt wordt meer een constatering of een lesson learned dan het knagende gevoel van “had ik maar” dat je langere tijd met je meezeult en met een beetje pech gepaard gaat met allerlei psychische en fysieke problemen. En kun je ook met andere ogen naar besluiten van mensen om je heen kijken.

‘De spijt wordt meer een constatering dan het knagende gevoel van ‘had ik maar”

De constatering dat je op dat moment de beste beslissing hebt genomen waartoe je toen in staat was, is helend. In relatie tot de ander leidt dat besef tot compassie en begrip.

Nu hoor ik je denken: “en als je echt iets gruwelijk fout hebt gedaan? Wat als je jouw moeder nou had vermóórd?” Ja, ook dan was het waarschijnlijk een beslissing geweest die ik op dat moment moest nemen. Voordat we oordelen over de dingen die iemand heeft gedaan, moeten we ons eerst verdiepen in de motivatie en de omstandigheden van die daad. Het betekent natuurlijk niet dat je de consequenties van de beslissing kunt ontlopen. Net zomin als dat voor de kleinere alledaagse besluiten geldt. En in extreme gevallen heb je gelukkig de onafhankelijke rechtspraak voor dat onderzoek in plaats van een gesprek…  …met jezelf.

Hulp nodig?
Kies je locatie